Το έπος του Κουταλιανού

Αγνώστου λαϊκού ποιητή

Κουταλιανόν τον Παναή νά ξέρατ'τήν ψυχήν του

Η Κουτάλη αδέρφια μου είναι και ή Πατρίς του.

Μικρός όσάν γεννίθηκε ήταν χαριτομένος,

και μέ τριάκοντα ετών ήναι άνδρειομένος.

Στά χίλια οκτακόσια έτος όγδοήκοντα τρία.

Κουταλιανός απέδειξεν όλην του τήν aνδρείαν

Άπ' τήν Κωνσταντινόπολιν επήγε και έμπαρκαρει,

μέ νά καράβι αγγλικό και στην Αγγλία πάει.

Τήν ώραν πού σαλπάρανε οί ναυτικοί τό βίντζι

τήν κάμερα ό Παναής έπαιζε τό μπουζούκι.

Οί άγγλοι ένομίσανε πώς ό γραικός φοβήθη.

Νά μήν τον διατάξουνε ίσως και τους βοηθήσει.

Πάει ό Πλοίαρχος τού λέει εύγα γραικέ επάνω,

γιά νά βοηθήσης τα παιδιά τώρα πού θά σαλπάρουν.

Πώς νά το ιδούν τά μάτια μου πώς να βασα ή καρδιά μου

νά βλέπω δέκα άνθρωποι μέ βίντσι να σαλπάρουν.

Τ'απήντησεν ό πλοίαρχος μά μοναχός σαλπάρεις.

Του είπε και ό Κουταλιανός "τι στοίχημα μου βάνεις".

"Σού βάνω δέκα τάληρα και δωρεάν τόν ναύλο".

"Οτι νά φας και ότι νά πιής καί μ' αυτά σού τα συνδράω".

Τήν αλυσίδα έπιασεν μέ τό δεξί του χαίρι

διά μιας τήν άγκυρα άπάνου τήν έφέρνει

μ' ότι τό έσαλπάρησε άπάνου στο καράβι

Τήν έπιασε στό χαίρι του στή θέσι της τή
βάνει.

Τήν ώρα πού άράξανε και πήγαν στην Αγγλία

Στά καφενεία κάτσανε τό κάναν ομιλία.

Ή ομιλία ξάπλωσε ό λόγος διεσκορπίσθη,

Εμπρός εις τήν βασίλισσα πήγε και παρεστήθη

Βικτόρια και άν τό έμαθε περίεργον της φάνει

Εστειλαν τό περίπουλο νά πάη νά τόν συλλαβή.

Επήγε τό περίπουλο και τόν έσυλλαμβάνει,

Εμπρός εις τήν βασίλισσαν έκεϊνονε παγαίνει

Του είπε ή βασίλισσα έχω ένα μπιχλιβάνη,

νά βγούνε νάπαλαύσoυνε νά ιδούν ποιος θά προσβάλει

Και ό αράπης τό κατάλαβε πώς ήτον παλικάρη.

Νόημα τον έκανε κριφά τον κουβεντιάζει

Τού δίνει λίρες εκατό νά μήν τόν έμπροσβάλη,

Τήν ώραν ποϋ μπεχτήκανε καμώθηκε πώς κεύτει,

πέρνει λίρες εκατό και τον φιλάει τό χέρι.

Οί "Ελληνες ώς ήδανε δειλοι εντροπιασθήκαν

Κουταλιανόν τον Παναή στην κάμαρα εύρήκαν.

Κρίμα σέ σένα Παναή και στην παλικαργιά σου,

ένας αράπη σέριξεν που είναι ή ανδρεία σου.

Τους είπε ό Κουταλιανός με όλη τήν ψυχή του,

αι λίρες του με ρήξανε μά όχι ή δύναμί τον.

Σάν θέλεις λίρες Παναή ευγα νά πολέμησες,

τον Μπιχλιβάνι κύταξε κάτω νά τόν έρίξης.

Σάν βγήκαν νά παλαίψοίινε μ' αυτό τό Μπιχλιβάνι

πολύ λαός συνάχθηκε νά κάνουνε σιργιάνι.

Τήν ώραν κοδ πλεχτήκανε απλόνει

και τόν πιάνει από μπροστά τόν σήκωσε οπίσω τόν πετάει,

Ζήτω οί έλληνες φωνάξανε εκείνη τήν ήμερα

Οί άγγλοι έμπροσβληθήκανε δαγκάσανε τό. χέρια

Βασίλισα 'ήθέλησε νά ίδή τήν άνδρειάν του.

Έγώ έχω ένα θεριό και τίγρι τό νομά τον,

Γιά βγήτε νά παλαίψεχε ίσως και τό νικήσης.

Αξίωμα θά σού δοθή έδω θά κατοίκησης

Εύγήκαν νά παλαίψουν αντάμα με τόν τίγρι

πλήθος συνάχθηκαν νά κάνουνε σεήρι

Άπ' τό λαιμό τό ήχανε μέ σίδερα δεμένο"

Απάνω του έρίχτηκε ωσάν τό λισσασμένα.

Έπιασαν και τό 'βγαλαν σέ νό πλατύ μεντάνι

"Ολος ό κόσμος Έλεγε τώρα θά τόν έφάει.

Άπ' τό μαλια τό έπιασε άπάνου τό αικώνει

τά δυό τον πόδια πισινά καλά τού τά μαγκώνει.

Και άπλωσε τό χέρι τον τό στόμα τον ανοίγει

σάν τή σαρδέλα τόσχησε πέρα μεριά τό ρίχνει.

"Ολη ή Αγγλία τρόμαξε τήν τρομεράν τον άνδρείαν

λίρες του έχαρίσανε βασίλισσα βραβεία.

Και στήν Κωνσταντινούπολη ακούσανε τι κάνει

Κ' ένα βουβάλι άγριο ξαναπαλεύει πάλι

Και άπλωσε τό χέρι τον τό πιάνει άπ' τό κεφάλη,

ωσάν τραγί τό σήκωσε μέσα στην άμασκάλη.

Εύγαλε τό μαχαίρι του τό χώνει στην κηλιά τον,

όσάν τό ψαράκι σπάραξε μέσα στην αγκαλιά του.

Είς την Κωνσταντινούπολιν πήγε νά χαιρετήσει,

και τόν Σουλτάνον θέλησε νά τόν
προϋπάντηση.

Στήν Πάλι ξαναγύρισε νά εΰρη και
πενέση

Τόρ Άρμενάκη έχάλεβε τώρα νά τόν
παλαίση.

Ό Βασιλιάς τόν φόναξε καλός τόν Παναή μου

καλός το τό τζιέρι μου καλός το τό παιδί μου.

Νά βγήτε να παλαίψετε μαζί με τ' άρμενάκη,

δώρα νά σοϋ χαρίσω 'γώ σένα περβολάκη.

Εΰγήκαν νά παλαίψονε σένα πλατύ μεϊντάνι

πολύς λαός σννάχθηκεν και κάνουνε σιργιάνι,

Τήν ώρα που πλεχθήκανε άπλόνει και τόν πιάνει

στην άμασχάλη τόβανε τού σφίχνει τό κεφάλη.

Τά μάτια πεταχθήκανε εύγηκαν οι βορβοί του

τό άρμενάκη εφώναξε αϊ τώρα θά βγή ή ψυχή του

του βγήκαν και ιδιαίτεροι τοϋ Παναή μηλίση)

Αφέντη κύριε Παναή έμας νά τόν χαρίσης

Θύμωσε ό Παναής ήρθε ή άνδρειά του.

Τά χέρια τον σίδεραν γινήκανε δράκοντας ή καρδιά του

Βεζύρης τού έμήλισε τόν Άρμενάκη γιά νά ζήση

"Οτι και αν θέλης ό βασιλιάς εσένα νά χαρίση,

Τι θέλεις αφέντη Παναή έσέ νά σοΰ
χαρίσω

νά ζήσης σέ δλη του τή ζωή διά νά σ'
ευχαριστήσω

Τί θέλω ν' Αφέντη βασιλιά έμέ νά μοϋ χαρίσης

μιά λίμνη μες τοΰ Μαρμαρά γιά νά μέ ευχαρίστηση.

Αιντε παιδί μου Παναή και νάναι χάρισμα σου

Νά ζήσης μέ τό σόϊ σου και τήν οικογένεια σον.

και πάλη του έδίξανε δύο μικρά κανόνια

Στά χέρια του τά σήκωσεν σά νάτανε βελώνια

Τό ένα έβανε είς τόν ώμο τον και τάλλο στην αγκάλη

σάν δράκος έστεκώτανε και δέν παραπεύτει

Τά γιόμιζαν τά έριχθαν και δέν παραμιλούσε

Ωσάν κολόνα σίδερο δέν παραπατούσε.

Και μία λάμα σίδερο έβάσταγε στο χέρι

Ώς Ηρακλής τήν τύλιξε τήν έκανε ίτέρι

Και δύο πμάλαις αδέλφια μου πού βάζαν στό κανόνι

στά χέρια του ταις γλένταε ωσάν τά κομπολόγια

Νά ζήση ό Κουταλιανός όπου είναι Παλικάρι

που πάλεψε και νίκησε τόν πρώτο Μπιχλιβάνι.

Ευδοκία 1971. Η αγάπη έχει τη δύναμη του Κουταλιανού στην ταινία του Χρήστου Μάγκα και του Αλέξη Δαμιανού.

Οι στίχοι του τραγουδιού γράφτηκαν από τον Λευτέρη Παπαδόπουλο σε καφενείο της Νέας Κούταλης και στη θέα (όπως λέγεται) ενός μεθυσμένου Κουταλιανού που... "τις έτρωγε" από τη γυναίκα του. Η μουσική είναι του Μάνου Λοϊζου.

Σίδερα μασάει

ο Κουταλιανός

τραίνα σταματάει

ο Κουταλιανός

πέτρες ροκανίζει

ο Κουταλιανός

και βουνά γκρεμίζει

ο Κουταλιανός

Κι αν μασάει σίδερα

και κάνει το λιοντάρι

στο τσαρδί του ο Κουταλιανός

τρέμει σαν το ψάρι

στην κυρά του μπρός

αχ πως τη φοβάται

ο φτωχός Κουταλιανός

τρέμει σαν το ψάρι

στην κυρά του μπρός

αλλά μην το πήτε κανενός...

Η ιστοσεςλίδα της Κούταλης ή αλλιώς του... Ekinlik

Οι Τούρκοι την φωνάζουν Εkinlik αλλά δεν αρνούνται την ιστορία της, όταν πριν το 1922 ονομαζόταν... Κούταλις.

"Άποψις Κουτάλεως εκ Προφήτου Ηλιού", γράφει η φωτογραφία δεξιά που τραβήχτηκε το 1920 όταν ακόμα στο νησί ζούσαν οι Κουταλιανοί. Η έγχρωμη αριστερά, τραβήχτηκε το 1987 από το ίδιο ακριβώς σημείο, τον Προφήτη Ηλία. Σήμερα ο ομώνυμος λόφος λέγεται... Manastir Tepesi.

Ένας τούρκος καθηγητής στο πανέπιστημιο της Κωνταντινούπολης, ο Μπατ Άλμπαν, δημιουργός της ιστοσελίδας του νησιού Ekinlik, έγραψε πως μέχρι το 1923 λεγόταν... Κούταλις.

Οι Κουταλιανοί ήταν πασίγνωστοι όχι μόνο στη θάλασσα του Μαρμαρά. Με τα καϊκια τους όργωναν τη Μεσόγειο και τη Μαύρη θάλασσα οπού καταδύονταν για σφουγγάρια. Την ίδια στιγμή ο υπόλοιπος στόλος τους, από ψαροκάικα, εφοδίαζε σχεδόν καθημερινά με ψάρια την αγορά της Κων/πολης.

Το Εκινλίκ έχει δύο μόλις μίλια μήκος και μισό μίλι περίπου πλάτος. Έχει εμβαδόν 3 τετρ.χλμ. Υπάρχει ένας οικισμός. Μέχρι το 1922 ζούσαν 2000 χριστιανοί κατοίκοι.

Κούταλη... από το κουτάλι ή από τους Καταλανούς;

Έλεγαν πως το νησί έχει το σχήμα αναποδογυρισμένου κουταλιού όταν το βλέπεις από την απέναντι Αφυσιά (Avsa). Όμως μέχρι στις αρχές του 14ου αιώνα καταγράφεται ως ισπανική ναυτική βάση όπου είχαν στρατοπεδεύσει... τί ειρωνία... Καταλανοί !

Στην αρχαιότητα όμως, η Κούταλις αναφέρεται ως Κύταλις και αποικήθηκε τον 7ο αιώνα π.Χ. από τους Μιλήσιους.

Οι Κουταλιανοί

Οι ηγεμόνες της Μολδαβίας (1673-1723) Κωνσταντίνος και Δημήτριος Κανδεμίρ κατάγονταν από την Κούταλη. Όπως και Οικουμενικός Πατριάρχης 'Ανθιμος Στ' (1790-1878).

Αμφιλεγόμενη προσωπικότητα ο Άνθιμος Στ' Ιωαννίδης ο Κουταλιανός, τρεις φορές πατριάρχης.
«Ανήρ ευπαίδευτος, δραστήριος και ικανώτατος» περιγράφεται στα αρχεία του Οικουμενικού Πατριαρχείου όπως όμως και "πονηρός και φιλοχρήματος".

Κουταλιανός ήταν ο γλωσσολόγος και λόγιος Φώτιος Φωτιάδης (1849-1936). Όπως και ο λογοτέχνης Δημήτρης Οικονομίδης και ο Κλεόβουλος Κλώνης, σκηνογράφος του Εθνικού Θεάτρου και ιδρυτής του λογοτεχνικού περιοδικού «Διανόησις».

Ο Παναής ο Κουταλιανός (1847-1916)

Τον προηγούμενο αιώνα η φήμη του είχε φτάσει σε όλο το Δυτικό κόσμο. Ήταν ο πιο χειροδύναμος παλαιστής και αρσιβαρίστας την εποχής. Ίσως και όλων των εποχών. Λεγόταν Παναγής... Καλιομτζής. Όμως επειδή ήταν από την Κούταλη, όλοι τον ξέραν ως "Κουταλιανό".

Ως "Ηρακλής Π.Κουταλιανός" απεικονίζεται σε αφίσα του 1878 από περιοδεία του στη Λίμα του Περού,να παλεύει στην αρένα με ένα ταύρο. Όπως και σε μια άλλη από το Μοντεβιδέο της Ουρουγουάης, που τον δείχνει να στραγγαλίζει μια τίγρη.

Γράφτηκε και στα Τουρκικά

Πριν από μερικά χρόνια ο τούρκος καθηγητής Alp Batman ψάχνοντας την ιστορία του νησιού Εκινλίκ, βρήκε στην Αθήνα έναν από τους απογόνους των Κουταλιανών, τον Σαράντη Βασιλείου που του παραχώρησε το πλούσιο φωτογραφικό αρχείο που είχε κληρονομήσει από τον πατέρα του.

Γραμμένη στα Τουρκικά και τα Αγγλικά, αλλά επενδυμένη μουσικά από τον γνωστό "Κουταλιανό".

Η ιστορία του Ekinlik (Κούταλις)

"Το 1300 μ.Χ. η Κούταλη αποτελούσε ισπανική,ναυτική βάση, με την άδεια του βυζαντινού αυτοκράτορα Ανδόνικου του 2ου. Αυτό διατηρήθηκε μέχρι το 1307 οπότε και εγκαταστάθηκαν στο νησί Έλληνες, κυρίως ψαράδες και πλοιοκτήτες.
Κατά τη διάρκεια της περιόδου της οθωμανικής αυτοκρατορίας τα περισσότερα σκάφη από την Κούταλη μέσω του Αιγαίου και της Μεσογείου κατευθύνονταν στην Ευρώπη, και ειδικότερα στην Ιταλία, τη Γαλλία, την Ισπανία και την Αγγλία, απ' όπου και έφερναν εμπορεύματα στην Κωνσταντινούπολη. Άλλα πλοία πάλι εμπορεύονταν αλιεύματα στη θάλασσα του Μαρμαρά. Αυτό το είδος εμπορίου επεκτάθηκε μέχρι τις ρουμανικές και ρωσικές ακτές, από όπου οι Κουταλιανοί προμηθεύονταν με την σειρά τους, σιτηρά. Στους ανεμόμυλους – τα απομεινάρια των οποίων υπάρχουν ακόμα – το σιτάρι από τη Ρουμανία, τη Ρωσία, ακόμη και από τον Μαρμαρά ή τον Κύζικο (Erdek) γινόταν αλεύρι.

Αργότερα, το 1816 διάφορα σκάφη μετατράπηκαν σε «σφουγγαράδικα». Το 1900 στην Κούταλη, υπήρχαν 25 σκάφη ( χωρητικότητας άνω των 200 τόνων) και 30 βάρκες «σφουγγαράδων», χωρητικότητας 4 τόνων και με πλήρωμα 8 ατόμων η κάθε μια. Φυσικά , αυτός ο στόλος ήταν αγκυροβολημένος στο λιμάνι της Κωνσταντινούπολης. Υπήρχαν επίσης εμπορικά καταστήματα που πουλούσαν ρούχα, τρόφιμα, τα αναγκαία για τα σπίτια κ.λ.π. καθώς και 3 ή 4 παραλιακά εστιατόρια και καφενεία.

Η κύρια επαγγελματική απασχόληση των κατοίκων της Κούταλης, ήταν η εμπορική ναυτιλία, η αλιεία σφουγγαριών, το ψάρεμα και το εμπόριο παστών. Η παρακάτω εικόνα απεικονίζει ένα εργαστήριο παστών ψαριών στην αρχή του 20ού αιώνα.
Πριν το 1896, ο πληθυσμός της Κούταλης ήταν 2400 άτομα. Υπήρχε σχολείο με 110 μαθητές. Τα ερείπια αυτού του σχολείου και της εκκλησίας που υπήρχε δίπλα του, ακόμα υπάρχουν.

Η φωτογραφία παρακάτω είναι ενδεικτική για την ενδυμασία μιας μητέρας που πηγαίνει το παιδί της στο σχολείο, εκείνη την εποχή.

Παρακάτω υπάρχει ένα αντίγραφο του πιστοποιητικού γέννησης κάποιου Νίκου, γεννημένου στην Κούταλη το 1918. Φέρει την σφραγίδα της οθωμανικής αυτοκρατορίας.

Η εικόνα πιο κάτω απεικονίζει τον Παναγή Κουταλιανό, γέννημα θρέμμα της Κούταλης, ο οποίος έγινε γνωστός για την απίθανη σωματική του δύναμη το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα.

Το 1923, με την καθιέρωση της τουρκικής δημοκρατίας οι Κουταλιανοί- όπως και άλλοι ελληνικής προέλευσης κάτοικοι της περιοχής- άφησαν τα σπίτια τους και ήρθαν στην Ελλάδα ως πρόσφυγες. Μερικοί από τους κατοίκους της παλαιάς Κούταλης, έχτισαν τη Νέα Κούταλη στη Λήμνο.

Άλλοι κατευθύνθηκαν προς την Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη, τον Πειραιά, ενώ μεγάλος αριθμός τούς έφυγε για τις ΗΠΑ.
Όταν οι ελληνικής προέλευσης κάτοικοι έφυγαν από το νησί, αυτό έμεινε έρημο και εγκαταλελειμμένο για περίπου πέντε με έξι χρόνια. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, τα κτίρια στο νησί λεηλατήθηκαν.
Στη συνέχεια, η τουρκική κυβέρνηση εγκατέστησε 30 οικογένειες στο νησί, φέρνοντας τους από την Ιωνόπολη (Inebolu) της βορειοδυτικής Ανατολίας, όπου ήταν μέχρι τότε εγκαταστημένοι. Οι άποικοι βρήκαν το νησί ερειπωμένο. Ωστόσο, καταφέρνουν να εγκατασταθούν σε όσα σπίτια στέκουν ακόμα όρθια, ενώ χρησιμοποιούν τα ξύλινα μέρη των ερειπίων ως καύσιμη ύλη για να αντιμετωπίσουν το κρύο.

Ο σεισμός μεγέθους 6,4 βαθμών στον υποθαλάσσιο χώρο του Μαρμαρά (με επίκεντρο περίπου 9 χλμ μακριά από το νησί) κατέστρεψε όλα τα αχρησιμοποίητα, ετοιμόρροπα σπίτια αλλά και τα περισσότερα από τα υπόλοιπα κτίρια.
Οι νησιώτες ήταν πολύ φτωχοί σε εκείνους τους χρόνους. Ψάρευαν με μικρές βάρκες, καλλιεργούσαν σταφύλια και ασχολούνταν με την γεωργία. Μετά τη δεκαετία του '60, μερικοί από τους νησιώτες κάτοικους απόκτησαν βάρκες που χρησιμοποίησαν για αμμοληψία από τη θάλασσα και έτσι η οικονομική τους κατάστασή άρχισε να βελτιώνεται.
Με τον καιρό, οι κάτοικοι συνήθισαν να ζουν και να εργάζονται στις μεγάλες πόλεις το χειμώνα και να έρχονται στο νησί για τις διακοπές τους το καλοκαίρι. Στη δεκαετία του '70, υπήρχε ένα σχολείο, ένα ξενοδοχείο και ένα εργαστήριο παρασκευής παστών ψαριών, που αργότερα ωστόσο έκλεισαν.
Στις αρχές της δεκαετίας του '80, στο νησί υπάρχει πια ηλεκτροδότηση και έτσι η ανάπτυξη επιταχύνεται."

(http://www.ekinlik.org/tarih/tarihe.html - Μετάφραση: Χάρις Μανουσάκη)

Η σύχρονη ταυτότητα του Εκινλίκ

Το χωριό είναι χτισμένο πάνω στα ερείπια της παλιάς Κούταλης, στη νότια πλευρά του νησιού. Οι κάτοικοι ασχολούνται κυρίως με την αλιεία. Λόγω της μικρής απόστασης από την Κωνσταντινούπολη (μόλις 3 ώρες ταξίδι με το φέρι μποτ) αποτελεί τουριστικό θέρετρο.

Ο πρωθυπουργός της Τουρκίας Ταγίπ Ερντογάν πραγματοποιεί συχνά επισκέψεις.

Η Νέα Κούταλη

Οι Κουταλιανοί σφουγγαράδες γνώριζαν τη Λήμνο από τα ταξίδια τους και όταν το 1923 ξεριζώθηκαν από την Κούταλη του Μαρμαρά αρκετές οικογένειες, ψάχνοντας πατρίδα πήραν τα καϊκια τους και εγκαταστάθηκαν στο γειτονικό νησί.

Η Νέα Κούταλη χτίστηκε το 1926 απέναντι από τον Μούδρο, στην μέση του κόλπου. Στους πρόποδες ενός χαμηλού λόφου που καταλήγει σε μια βραχώδη και αβαθή ακτή. Κι όχι τυχαία. Θα γινόταν το ιδανικό αγκυροβόλιο για το στόλο τους, που απαρτιζόταν από δεκάδες καϊκια.
Τα πρώτα χρόνια,το χωριό ανήκε διοικητικά στο (διπλανό) Πεσπέραγο, το σημερινό Πεδινό. Η κοινότητα της Ν. Κούταλης ιδρύθηκε το 1947 και το 1998 χάρισε το όνομά της, στο δήμο που δημιουργήθηκε από τη συνένωση των 8 γειτονικών κοινοτήτων.

Καλώς ήλθατε

Η Νέα Κούταλη

Το ιστολόγιο δημιουργήθηκε με σκοπό να συναντηθούμε και να συνεργαστούμε στην έρευνα και τη μελέτη της ιστορίας της Παλιάς Κούταλης στην Προποντίδα, της ζωής και των δραστηριοτήτων των Κουταλιανών μέχρι το διωγμό τους και την εγκατάστασή τους στη Νέα Κούταλη της Λήμνου. Να αναδείξουμε τα ήθη και έθιμα. Να διδαχθούμε. Και φυσικά να επικοινωνούμε.

Όσοι ζουν στη Νέα Κούταλη της Λήμνου, όσοι μεγάλωσαμε εκεί και αναγκάστηκαμε να φύγουμε -προσωρινά- μακριά της, όσοι ανακάλυψαν τη φιλοξενία της και την έκαναν δεύτερη πατρίδα τους και φυσικά εκείνοι που... μασάνε σίδερα και ψάχνουν τις ρίζες του Κουταλιανού και... τους Κουταλιανούς στη Λήμνο.

Η Νέα Κούταλη έγινε η Νέα Πατρίδα και για τους πρόσφυγες από το Ρείζντερε και την Ερυθραία της Μικράς Ασίας, καθώς και για αρκετούς από τα γειτονικά νησιά Ίμβρο και Τένεδο.